Ook mannen: partnergeweld, context en het voorspellende brein

Notitie

Triangel vroeg een avond over ookmannen.be en partnergeweld tegen mannen. De presentatie vertrekt bij het brein, omdat de manier waarop waarnemen werkt veel verklaart van wat misloopt bij het herkennen van mannelijke slachtoffers: bij de slachtoffers zelf, tussen ex-partners en bij professionals. Ik ben huisarts in Antwerpen, verbonden aan de Vakgroep Huisartsgeneeskunde en Bevolkingsgezondheid van de Universiteit Antwerpen, en initiatiefnemer van contextthinking.org en ookmannen.be. De illustratie is de contextboom, die in deel 2 terugkomt.

Notitie

Ik heb geen commerciële belangen. Het onderzoek naar autisme en hoogbegaafdheid, waaruit het contextkader groeide, kreeg steun van het Fonds Dr. Daniël De Coninck van de Koning Boudewijnstichting.

Triangel betaalde een spreekvergoeding; er was geen sponsoring. ookmannen.be en contextthinking.org zijn mijn eigen initiatieven. Deze presentatie gaat dus over mijn eigen kader. Bij de dia’s staat telkens aangegeven wat uit onderzoek komt en wat werkhypothese is.

Notitie

De presentatie heeft vier doelen, één per deel. Het eerste is het model van het voorspellende brein leren kennen, met oog voor het feit dat het ook over de waarnemer gaat, en dus over de deskundige. Het tweede is verschillen in contextgevoeligheid herkennen, bij cliënten en bij jezelf.

Het derde is dwingende controle en verhullingsmechanismen bij mannelijke slachtoffers leren zien. Het vierde is het label narcist in een dossier lezen als een uitspraak met een afzender. Deel 5 vertaalt dat naar gesprek, verslag en doorverwijzing.

Notitie

Waarom eerst het brein? Veel problemen in deze dossiers zijn problemen van waarnemen: wat iemand ziet, verwacht en gelooft. Wie het mechanisme kent, ziet sneller waar het misloopt.

De presentatie gaat achtereenvolgens over het voorspellende brein, context, ookmannen.be, de narcisme-val en de praktijk. De eerste helft behandelt vooral het kader, de tweede het partnergeweld zelf en wat je ermee kan doen.

Notitie

Dit deel heeft drie stappen: wat het model zegt, wat het betekent voor waarnemen en beslissen, en wat er gebeurt als het ontspoort, bij autisme, psychose en andere diagnoses. Karl Friston is neurowetenschapper aan University College London. Met zijn vrije-energieprincipe probeert hij waarnemen, handelen en leren onder één principe te brengen.

Notitie

Het brein is te traag om alles wat binnenkomt van nul te verwerken. Het maakt voortdurend een inschatting van wat er komt, op basis van ervaring en de situatie, en vergelijkt die met wat de zintuigen aanleveren. Als de inschatting klopt, gebeurt er weinig.

Klopt ze niet, dan valt het verschil op en stuurt het brein bij. Een alledaags voorbeeld: wie een pak melk uit de koelkast neemt dat vol lijkt maar leeg is, voelt de arm omhoogschieten. De spieren hadden het gewicht al voorspeld, en het verschil valt pas op omdat de voorspelling niet klopte. Waarnemen is in dit model een beste gok: wat binnenkomt, aangevuld met wat je verwacht.

Bron: Friston K. The free-energy principle: a unified brain theory? Nat Rev Neurosci. 2010;11(2):127-138. doi:10.1038/nrn2787.

Notitie

Links staat de opbouw in lagen. Bovenaan zit het algemene beeld van de situatie en wat je er verwacht. In het midden worden dingen herkend, zoals een gezicht of een stem.

Daaronder liggen losse kenmerken als licht, kleur en toon, en helemaal onderaan de zintuigen. Elke laag voorspelt wat de laag eronder zal zien (de pijlen naar beneden). Naar boven gaat alleen wat niet klopt, de voorspellingsfout.

Het lijkt op een ervaren secretaresse die enkel de mails doorstuurt die afwijken van het gewone. Rechts staat het doel: zo weinig mogelijk verrassing. Friston spreekt van het minimaliseren van vrije energie, een wiskundige bovengrens op verrassing.

Daarvoor zijn er twee routes. Bij route 1 stel je je beeld bij. Wie merkt dat de bakker op zondag dicht is, verwacht dat voortaan.

Een collega die niet groet, doet je beeld van die dag verschuiven. In onderzoek komt dat neer op een werkhypothese bijstellen als iets niet past. Bij route 2 stel je de wereld bij.

Het is koud en je sluit het raam; je hebt dorst en je drinkt. Je zorgt dat de situatie weer klopt met wat je verwachtte. Friston noemt dat actieve inferentie.

Hij geeft zelf het voorbeeld van in het donker op de tast de weg zoeken: je verwacht wat je zo meteen zult voelen en probeert die verwachting te bevestigen. Welke route iemand kiest, hangt af van hoe zeker die van zijn verwachting is. Wie zeker is dat de sleutels in de jas zitten, blijft in die jas zoeken; wie twijfelt, zoekt elders.

Bij dwingende controle zijn beide routes te herkennen. Wie controleert, past de ander aan en houdt de eigen verwachting vast. Het slachtoffer past zichzelf aan (op eieren lopen) en herschrijft zijn beeld (misschien ligt het aan mij).

Ook een deskundige kiest: de hypothese bijstellen, of het gesprek zo sturen dat de verwachting bevestigd wordt. Deze toepassing volgt uit het model en werd als zodanig niet onderzocht. Onderaan rechts staat precisie, het gewicht van een foutsignaal. Daarover gaat de volgende dia.

Bron: Friston 2010.

Notitie

Elke waarneming is een mengsel van wat je verwacht en wat binnenkomt. De verhouding hangt af van hoe betrouwbaar het brein elk signaal inschat. Dat gewicht heet precisie.

Bij helder zicht zijn de ogen betrouwbaar: wat binnenkomt weegt zwaar en je ziet wat er is. In de mist zijn ze minder betrouwbaar en vult het brein meer in vanuit verwachting. Zo zie je in de mist soms een persoon waar een paaltje staat.

De derde kaart is belangrijk voor de rest van de presentatie. Ze toont een brein waarvan de weging niet meebeweegt met de situatie: in de mist vertrouwt het de ogen even sterk als bij helder zicht. Gewoonlijk bepaalt de context welk signaal telt.

Bij sommige mensen verloopt die afstemming minder vanzelf. Hier ligt de verbinding met contextblindheid; die koppeling is mijn werkhypothese. De percentages zijn een rekenvoorbeeld.

Het zijn geen meetwaarden. Friston (2010) omschrijft precisie als de betrouwbaarheid van foutsignalen. Ze bepaalt hoeveel invloed foutsignalen van onderuit krijgen tegenover voorspellingen van bovenaf.

Hij koppelt precisie aan synaptische versterking en aan aandacht: in dit model is aandacht het toekennen van precisie.

Notitie

Ook beslissen is in dit model een vorm van voorspellen: het brein kiest de handeling die naar verwachting de minste verrassing oplevert. Friston en collega’s onderscheiden daarin twee drijfveren. De extrinsieke waarde is dichter bij een doel komen.

Doelen zijn in dit model ook verwachtingen, zoals verwachten thuis te zijn of gegeten te hebben. Wie honger heeft, kookt. De epistemische waarde is onzekerheid wegnemen.

In de mist rijd je trager en kijk je beter uit. Je bent daardoor niet sneller thuis, maar je weet beter waar je bent. In een gesprek met een cliënt stel je eerst verkennende vragen voor je adviseert.

Volgens Friston et al. gaat het verzamelen van informatie voor, tot er niets meer bij te leren valt; daarna wordt het doel gekozen. Klinisch helpt dit een aantal gedragingen te begrijpen. Routines maken de dag voorspelbaar.

Controleren is een epistemische handeling: wie het resultaat van het kijken niet vertrouwt, raakt de onzekerheid nooit kwijt en blijft controleren. Vermijden komt neer op situaties kiezen waarvan de uitkomst voorspelbaar is. Van de Cruys et al. lezen het vasthouden aan gelijkheid bij autisme als een poging om voorspellingssucces te verzekeren.

Bij dwingende controle houdt het slachtoffer de stemming van de partner in het oog, vermijdt het onderwerpen die escaleren en bouwt het routines rond de partner. Van buitenaf kan dat op angst of dwang lijken. In de context gaat het om aanpassing aan een onvoorspelbare, bedreigende omgeving. Ook dit is een toepassing van het model zonder eigen onderzoek.

Bronnen: Friston K et al. Cogn Neurosci. 2015;6(4):187-214, doi:10.1080/17588928.2015.1020053. Van de Cruys S et al. Psychol Rev. 2014;121(4):649-675, doi:10.1037/a0037665.

Notitie

Eerst een begrip: prior. Een prior is de verwachting die het brein al heeft voordat nieuwe informatie binnenkomt, een voorafgaande verwachting. Clinici kennen het als voorafkans of pretestwaarschijnlijkheid: dezelfde pijn op de borst betekent iets anders bij een jonge sporter dan bij een zeventigjarige roker.

Er zijn twee knoppen, de sterkte van de prior (in het model zijn precisie) en de precisie van de zintuiglijke input. Een sterke prior kleurt wat je ziet, een zwakke laat de input domineren. Het gaat telkens om de verhouding tussen beide.

Autisme. Pellicano en Burr stellen zwakke priors voor, hypo-priors: autistische mensen nemen de wereld te echt waar, minder bijgekleurd door ervaring (doi:10.1016/j.tics.2012.08.009). Van de Cruys et al.

(KU Leuven) stellen een uniform, inflexibel hoog gewicht aan voorspellingsfouten voor (doi:10.1037/a0037665). Volgens hen worden voorspellingen gevormd en foutsignalen correct berekend, terwijl het gewicht afwijkt: het brein maakt onvoldoende onderscheid tussen toevallige ruis en echte, leerbare veranderingen. Zij zetten zich af tegen de zwakke priors, omdat het vasthouden aan gelijkheid op duidelijke verwachtingen wijst.

Angst en stemmingsproblemen zien zij als secundair aan langdurige onvoorspelbaarheid, en ze schrijven zelf dat veel van hun verklaring achteraf is opgesteld en nog getoetst moet worden. Lawson, Rees en Friston (2014, doi:10.3389/fnhum.2014.00302) tonen dat beide verklaringen functioneel op hetzelfde neerkomen: waarneming die dicht bij de input blijft en weinig contextgevoelig is. Ze spreken zelf van een falen om zintuiglijke informatie te contextualiseren.

Mechanistisch verschillen de twee wel, en dat verschil is toetsbaar. Het bewijs noemen ze voorlopig indirect en suggestief. Psychose.

In het klassieke model weegt de prior te weinig ten opzichte van de zintuiglijke input (Adams et al. 2013, doi:10.3389/fpsyt.2013.00047; zie ook Fletcher en Frith 2009). Sterzer et al. 2018 melden dat sommige studies zwakkere en andere sterkere priors vinden (doi:10.1016/j.biopsych.2018.05.015). Zwakke verwachtingen op lage niveaus en sterke op hoge niveaus kunnen samen voorkomen.

Hallucinaties brengen ze in verband met sterke priors, het ontstaan van wanen met zwakke en het blijven bestaan ervan met sterke. Dat het hiërarchische niveau de bevindingen verzoent, is een voorstel dat nog niet aangetoond is. De auteurs merken op dat de huidige modellen van autisme opvallend lijken op het model van psychose.

Depressie. Gilbert et al. 2022 beschrijven een verstoorde codering van beloningsvoorspellingsfouten (doi:10.3389/fnhum.2022.787495). Het is een narratieve review met bevindingen die inconsistent zijn in richting, vaak verstoord door medicatie en niet bruikbaar voor klinische voorspelling.

Coauteur Zarate heeft octrooien op ketamine. Barrett et al. 2016 (doi:10.1098/rstb.2016.0011) speculeren over een locked-in brein dat relatief ongevoelig is voor voorspellingsfouten, waardoor het interne model niet meer bijgestuurd wordt. Ze brengen geen nieuwe data en schrijven dat sterkere steun nog moet komen.

De formulering op de kaart, ongevoelig voor de sensorische context, komt van Barrett. De regel Contextuele lezing is telkens mijn synthese vanuit contextthinking.org.

Notitie

Trauma. Kaye en Krystal 2020 beschrijven trauma als opgestapelde voorspellingsfouten en onzekerheid over het leven (doi:10.1037/abn0000628). Wilkinson et al. 2017 beschrijven gewijzigde verwachtingen over de wereld (doi:10.3389/fpsyg.2017.01840).

Bij langdurige dreiging, en zij noemen huiselijk geweld uitdrukkelijk, schuift het brein algemeen naar dreigende interpretaties, met als impliciete les dat de wereld geen veilige plaats is. Daarop steunt de contextuele lezing: een veilige situatie weegt te weinig tegen de verwachting van dreiging. Alotaibi 2026 beschrijft bij angst eveneens een blijvende verwachting van dreiging in situaties die objectief veilig zijn.

Het artikel van Wilkinson is theoretisch en bevat geen eigen data. ADHD. Er is één peer-reviewed EEG-studie, Gonzalez-Gadea et al. 2015 (doi:10.1152/jn.00543.2015), met 24 kinderen met autisme, 16 met ADHD en 19 controles van 8 tot 15 jaar.

Medicatie werd 48 uur vooraf gestopt. De steekproef is klein, de analyses zijn enkel niet-parametrisch en er werd niet gecorrigeerd voor leeftijd of comorbiditeit; de auteurs vragen zelf grotere studies. Het ADHD-artikel van Montgomery dat soms geciteerd wordt, is een preprint zonder peer review.

Voor een contextuele lezing is er te weinig materiaal. Dezelfde studie interpreteert de bevindingen bij autisme als een te grote steun op verwachtingen en bij ADHD als een te grote steun op de input. Voor autisme is dat het omgekeerde van de hypo-priors van Pellicano en Burr.

De auteurs zien hun resultaat in lijn met Van de Cruys: een onvermogen om precisie aan te passen bij onzekerheid. Zwakke priors zouden mogelijk gelden bij ernstiger autisme; hun groep had een lichte tot matige ernst. Kinderen met autisme werden sterk gestuurd door expliciete taakinstructies.

Ook hier ligt de richting nog open. Rechts staat hoeveel onderzoek er is. Qela et al. 2025 telden in een transdiagnostische systematische review 72 studies: 33 over het schizofreniespectrum, 33 over neurontwikkeling, 5 over stemming, 4 over neurocognitieve stoornissen, 1 over PTSS en 1 over middelengebruik (doi:10.1016/j.neubiorev.2025.106020).

Het bewijs is dus ongelijk verdeeld. Bij schizofrenie gaat het vooral om afwijkingen bij niet-sociale prikkels, bij autisme selectiever om sociale prikkels. De auteurs vragen aandacht voor medicatie en sekse of gender als verstorende factoren.

In hun tabel telt de studie van Gonzalez-Gadea 58 kinderen, terwijl het artikel er 59 vermeldt; één toets in de methode rekent met 58, wat het verschil kan verklaren.

Notitie

Deze dia plaatst een kritische noot, van belang voor wie rapporten schrijft die voor de rechtbank moeten standhouden. Toetsbaarheid. Het model is ruim: bijna elk gedrag laat zich uitleggen als te veel of te weinig gewicht aan verwachting of input.

Een theorie die alles verklaart, is moeilijk te weerleggen. Alotaibi 2026 bespreekt waar predictive coding toetsbare mechanismen oplevert en waar het bij een herbeschrijving blijft, vraagt of een zo elastisch kader nog falsifieerbaar is en wijst op begrippen die per diagnose anders gebruikt worden (doi:10.3389/fnhum.2025.1743028). Sterzer et al. schrijven dat een theorie die alles verklaart weinig nut heeft.

Wilkinson et al. noemen het een nuttig kader en geen letterlijke beschrijving van het zenuwstelsel. Van de Cruys et al. eisen dat zo’n theorie verschillen tussen aandoeningen verklaart. Friston zelf schrijft dat het verenigend vermogen van het principe nog moet worden aangetoond.

Richting. Bij psychose vinden studies zowel zwakkere als sterkere verwachtingen. Sterzer et al. stellen voor dat lagere en hogere niveaus, en verschillende zintuigen, zich anders kunnen gedragen.

Ook dat is nog niet aangetoond. Contextblindheid. De gedachte dat contextblindheid een gemeenschappelijke factor is achter autisme, psychose, depressie en trauma, is mijn synthese.

Geen van de geciteerde onderzoekers spreekt zelf van contextblindheid, en er bestaat geen gevalideerd instrument dat contextgevoeligheid rechtstreeks meet. Het model helpt begrijpen waar waarnemen misloopt; hoe sterk het bewijs is, verschilt per diagnose. Hoe wordt dit getest?

Het principe zelf is moeilijk te weerleggen, specifieke modellen wel, als ze vooraf zeggen welke knop afwijkt. Vier voorbeelden volgen. Lawson, Mathys en Rees 2017 gebruikten een leertaak met onaangekondigde regelwissels, pupilmeting en een rekenmodel per deelnemer, bij 24 volwassenen met autisme en 25 controles.

Autisme ging samen met minder verrassing en een overschatting van hoe veranderlijk de omgeving is. De auteurs spreken van voorlopig bewijs; pupildata waren er voor 25 deelnemers. Karvelis et al. 2018 onderzochten 83 gezonde volwassenen met gemeten trekken, zonder diagnoses.

Autistische trekken gingen samen met preciezere input, zonder zwakkere priors. Voor schizotypie was er geen effect. Teufel et al. 2015 vonden dat mensen met een vroege psychose zonder medicatie en psychosegevoelige gezonde mensen sterker steunden op voorkennis.

Powers et al. 2017 vergeleken vier groepen van 14 à 15 personen. Wie stemmen hoort, met of zonder diagnose, kreeg meer geconditioneerde hallucinaties. Het model wees op zwaarder wegende priors, gekoppeld aan de hallucinaties en los van de diagnose.

Bij autisme wijzen deze studies op de input of op leren over veranderlijkheid, bij hallucinaties op sterke priors, tegen het klassieke model in. Karvelis vond voor schizotypie niets, Teufel wel; Karvelis noemt het niveau van de prior als mogelijke verklaring. Het gaat telkens om kleine groepen.

Notitie

Hier raakt het model aan het werk van de deskundige. Ook een beoordelaar heeft priors. Wie een dossier opent met de verwachting dat bij partnergeweld de man de dader is, heeft een sterke prior, en die bepaalt mee hoe de rest gelezen wordt.

DARVO staat voor deny, attack, reverse victim and offender: ontkennen, aanvallen en de rollen van slachtoffer en dader omdraaien. Harsey en Freyd 2023 lieten studenten een scenario lezen (doi:10.1177/08862605231169751). Wie las dat de dader DARVO gebruikte, beoordeelde die dader als minder misbruikend en geloofwaardiger, en het slachtoffer als minder geloofwaardig.

De studie heeft beperkingen: studenten, een kort vignet en kleine effecten. Het abstract meldt 230 deelnemers, de methodesectie 235. Het scenario ging over een mannelijke professor en een vrouwelijke studente, de omgekeerde verhouding van dit onderwerp.

In een eerdere studie over partnergeweld (Harsey en Freyd 2020) verlaagde DARVO de geloofwaardigheid van de dader, terwijl het slachtoffer ook daar minder geloofwaardig werd. Volgens de auteurs vermindert uitleg over DARVO het effect. In de taal van het model krijgt een vlot, samenhangend verhaal veel precisie en een verward verhaal weinig.

Die weging gebeurt in de waarnemer. Ook dit is een toepassing van het model zonder eigen onderzoek.

Notitie

Dit deel legt de verbinding tussen Friston en context. Context is hier het model waarmee het brein voorspelt, en het bepaalt welk signaal telt. Daarna volgen het spectrum van contextgevoeligheid, de twee routes per denkstijl, stress, het denkspiegel-effect, persoonlijkheid en de grenzen van de DSM.

Notitie

De contextboom staat voor het generatieve model uit deel 1. De wortels zijn wat iemand heeft meegemaakt, het verleden en de ervaring. De takken zijn de verwachtingen, de mensen en de plaatsen die bij een situatie horen.

Een prikkel, zoals een woord, een gebaar of een geluid, krijgt pas betekenis wanneer hij in die boom een plaats vindt. In de taal van Friston levert de boom de voorspelling, en bepaalt de situatie welke takken op dat moment meetellen. Iedereen heeft zo’n boom, maar niet iedereen gebruikt hem even vanzelf.

Daarover gaat de rest van dit deel. In Thomeer en Vermeulen (Huisarts Nu 2026) wordt context omschreven als het mentale netwerk waarin een prikkel betekenis krijgt.

Notitie

Deze tabel vertaalt de begrippen uit deel 1 naar de taal van context. Het generatieve model en de priors komen overeen met het verleden, de verwachting en de omgeving. De voorspellingsfout is wat niet past in het verwachte; in een gesprek merk je dat als verrassing, onduidelijkheid of spanning.

Precisie bepaalt welk signaal in een situatie telt, wat naar voren komt en wat wegzakt, zoals één stem in een druk café. Actieve inferentie is situaties zoeken die voorspelbaar zijn, of ze voorspelbaar maken. De laatste rij is mijn werkhypothese: contextblindheid als een weging die zich minder aanpast aan de situatie. De predictive-codingliteratuur zelf legt dat verband niet.

Notitie

Dezelfde drie woorden betekenen iets anders naargelang wie ze zegt en wanneer: opluchting, verzachting of een signaal om te stoppen. Het verschil zit in alles rond de woorden. In een deskundigenonderzoek kan dezelfde zin uit de mond van twee ex-partners iets heel anders betekenen.

Wie letterlijk leest, hoort de woorden. Wie de context meeneemt, hoort ook wat eronder zit, met het risico er meer in te lezen dan er is.

Bron: Thomeer en Vermeulen, Huisarts Nu 2026.

Notitie

De drie profielen komen uit tabel 1 van het artikel in Huisarts Nu. Iedereen staat ergens op deze lijn, en geen van beide uitersten is beter. Laag-contextueel denken is letterlijk, precies en voorspelbaar.

Het is sterk in eerlijkheid en analyse, en kwetsbaar bij verandering en dubbelzinnigheid. Een voorbeeld uit de praktijk is Jeanine, 42, die blijft nadenken over wat een collega met een dubbelzinnige zin bedoelde en afgelijnde instructies vraagt. Hoog-contextueel denken leest nuances en onuitgesproken signalen.

De kwetsbaarheid ligt in mentale uitputting en in te veel verantwoordelijkheid opnemen. Een voorbeeld is de leerkracht die in één vergadering een stilte, een collega die gehuild heeft en de mogelijke reactie van drie ouders registreert, en ’s avonds niet kan slapen. De lijn is een vereenvoudiging.

Contextverwerking verschilt per domein: iemand kan sociale signalen missen en tegelijk organisatorisch sterk zijn.

Bron: Thomeer K, Vermeulen P. Huisarts Nu. 2026;55(2):94-98.

Notitie

Iedereen gebruikt beide routes; het verschil zit in hoe en waar. Laag-contextuele denkers leren ook bij, vooral op basis van wat expliciet binnenkomt. De cholesterolpatiënt uit het Huisarts Nu-artikel stelde zijn beeld correct bij op de letterlijke boodschap.

Zij houden de wereld voorspelbaar door de omgeving vast te leggen. Hoog-contextuele denkers stellen hun beeld breed en voortdurend bij, en richten route 2 op zichzelf: zich aanpassen, taken overnemen. Route 2 is op zich niet rigide; een thermostaat hoger zetten is ook route 2.

Rigiditeit ontstaat wanneer de keuze niet meebeweegt met de situatie. Dat sluit aan bij het inflexibele gewicht aan foutsignalen bij Van de Cruys et al. 2014. Ook de hoog-contextuele stijl kent een eigen starheid: zich blijven aanpassen wanneer dat schadelijk wordt.

Deze tabel is een vertaling binnen het contextkader en een werkhypothese. De predictive-codingliteratuur koppelt de routes niet aan denkstijl.

Notitie

De prefrontale cortex houdt het overzicht: hij houdt de context vast, weegt af en remt impulsen. Volgens Arnsten 2009 is dat ook het hersengebied dat het gevoeligst is voor stress (doi:10.1038/nrn2648). Zelfs vrij milde, acute stress waar iemand geen greep op heeft, kan die vermogens snel aantasten.

De sturing van gedrag en emotie verschuift dan naar meer reflexmatige circuits: de amygdala, en gewoontegedrag via de basale ganglia. Langdurige stress verandert zelfs de bouw van de zenuwcellen in de prefrontale cortex. Twee vaststellingen uit hetzelfde artikel zijn hier relevant.

Wie zich in controle voelt, ook als dat een illusie is, wordt minder getroffen. En de veranderingen bij langdurige stress herstellen geleidelijk wanneer de stress afneemt. Wie onder druk staat, verliest dus overzicht en valt terug op wat snel en vertrouwd is.

In de termen van dia 19 schuift iedereen tijdelijk naar de laag-contextuele kant: letterlijker, vaster in de eerste interpretatie, met meer route 2. Een scheiding betekent weinig controle over kinderen, huis, geld en uitkomst, vaak maanden of jaren lang, en een deskundigenonderzoek komt daar nog bij. Een mail van de ex wordt dan letterlijker gelezen, een neutrale opmerking van de deskundige sneller als kritiek gehoord.

Dat geldt voor beide partijen. De koppeling met scheiding is mijn vertaling. In de praktijk helpt het om vooraf te zeggen wat er gebeurt, hoe lang het duurt en wat er met de informatie gebeurt, en om misverstanden vroeg en expliciet recht te zetten.

De persoon in een onderzoek is een persoon onder stress, en zijn denkstijl op dat moment is niet noodzakelijk die van zijn dagelijks leven.

Notitie

Het denkspiegel-effect beschrijft hoe we uitgaan van ons eigen denken en het in de ander spiegelen. Wie weinig context meeneemt, verwacht dat alles wat telt ook gezegd wordt (waarom zeg je het niet gewoon?). Wie veel context meeneemt, verwacht dat het aangevoeld wordt (dat had je toch moeten zien).

Beiden gaan uit van zichzelf en zien onwil bij de ander, waar een andere manier van verwerken speelt. Ross, Greene en House beschreven het false consensus effect: eigen keuzes lijken gewoon, en wie anders kiest, lijkt iets te zeggen over zijn karakter. Het denkspiegel-effect trekt dat door naar denkstijl. Dit idee komt terug in deel 4 over narcisme.

Bron: Ross L, Greene D, House P. J Exp Soc Psychol. 1977;13(3):279-301.

Notitie

Het denkspiegel-effect geldt ook voor wie onderzoekt. In een huisartsconsult laat een hoog-contextuele arts veel impliciet, terwijl een laag-contextuele arts feiten geeft en de ondertoon mist. Op deze dia is dat vertaald naar de deskundige.

De voorbeelden van hoe een partij overkomt, zijn een toepassing en werden niet onderzocht. Het label narcist in deel 4 is een bijzonder geval van dit effect.

Notitie

Volgens het Huisarts Nu-artikel verliest wie situaties en emoties moeilijker in hun sociale context plaatst, sneller grip. Om voorspelbaarheid te behouden ontstaan gedragspatronen die houvast geven. Die zijn eerst functioneel, maar worden bij toenemende rigiditeit relationeel belastend.

In de termen van dia 19 wordt route 2, de wereld voorspelbaar maken, dan een vast patroon. Het gaat om een verklarend kader; een oorzakelijk verband is niet aangetoond.

Notitie

Twee onderzoekslijnen ondersteunen de redenering, zonder ze te bewijzen. Chamberlain et al. 2021 voerden een systematische review en meta-analyse uit van de ID/ED set-shift-taak: 11 studies, 335 patiënten met OCD en 311 controles. Het extra-dimensionale tekort is robuust en wordt niet verklaard door leeftijd of IQ (doi:10.1007/7854_2020_198).

Silbersweig et al. 2007 deden een fMRI-studie bij 16 patiënten met een borderline persoonlijkheidsstoornis en 14 controles. Bij remming in de context van negatieve emotie was er minder ventromediale prefrontale activiteit (doi:10.1176/appi.ajp.2007.06010126). De lezing in contexttermen is onze vertaling.

De laatste zin op de dia is de werkhypothese van ookmannen.be en contextthinking.org; ze komt terug in deel 4 bij narcisme.

Notitie

De DSM werd ontworpen om de overeenstemming tussen clinici te verhogen. Het systeem was niet bedoeld om ziekte-entiteiten aan te tonen. De DSM-5-veldstudies van Regier et al. rapporteren test-hertest-kappa’s die sterk verschillen per diagnose: 0,67 voor PTSS (zeer goed) en 0,28 voor majeure depressie bij volwassenen (twijfelachtig), ook 0,28 bij kinderen.

De gebruikte schaal: onder 0,20 onaanvaardbaar, 0,20 tot 0,39 twijfelachtig, 0,40 tot 0,59 goed, 0,60 tot 0,79 zeer goed, vanaf 0,80 uitstekend. Over het geheel hadden de meeste geteste diagnoses een goede tot zeer goede betrouwbaarheid, en depressie zit aan het zwakke einde. De auteurs verklaren de lage waarde bij depressie onder meer met comorbiditeit: als de ene clinicus vier diagnoses stelt en de andere alles onder PTSS onderbrengt, daalt de overeenstemming voor de andere diagnoses.

Criterialijsten wekken zo een indruk van zekerheid die de werkelijke overeenstemming niet altijd weerspiegelt.

Bronnen: Regier DA et al. Am J Psychiatry. 2013;170(1):59-70, doi:10.1176/appi.ajp.2012.12070999. Thomeer K, Vermeulen P, van Os J. DSM in de spreekkamer.

Notitie

Fabiano en Haslam vergeleken in een meta-analyse de strengheid van diagnoses van DSM-III tot DSM-5. Gemiddeld veranderde die strengheid niet (gemiddelde risicoratio 1,00), en de zorgen over diagnostische inflatie zijn volgens hen mogelijk overdreven. Per diagnose verschuiven de drempels wel, in beide richtingen.

Inflatie zagen ze bij ADHD, autisme, eetstoornissen en middelenafhankelijkheid. Wakefield wijst in een editoriaal op het probleem van fout-positieven, met de rouwuitzondering als voorbeeld. Het cijfer van 50 procent komt uit een rouwstudie van Clayton et al. uit 1968.

Bij de rouwgevallen die onder DSM-IV werden uitgesloten, kwamen recidief, suïcidepoging en angststoornissen niet vaker voor dan in de algemene bevolking zonder voorgeschiedenis van depressie. Ook stabiele labels berusten op consensusafspraken. Ze beschrijven geen biologisch afgebakende entiteiten.

Bronnen: Fabiano F, Haslam N. Clin Psychol Rev. 2020;80:101889, doi:10.1016/j.cpr.2020.101889. Wakefield JC. Epidemiol Psychiatr Sci. 2015;24:188-196.

Notitie

De verklaring zit in de context van de patiënt, en die context is ook de hefboom voor verandering. Wat in de DSM-commissies beslist wordt, werkt door in welke klachten sneller een label krijgen en hoe dossiers gebruikt worden. Cosgrove en Krimsky schreven in een essay in PLoS Medicine dat 69 procent van de DSM-5-taskforceleden banden met de farmaceutische industrie rapporteerde, tegenover 57 procent bij DSM-IV.

In driekwart van de werkgroepen had een meerderheid van de leden zulke banden. Davis et al. 2024 onderzochten de DSM-5-TR uit 2022. Voor deskundigen volgt daaruit dat een label van een vorige hulpverlener in het dossier een beschrijving met een afzender is, net als het label narcist in deel 4.

Bronnen: Cosgrove L, Krimsky S. PLoS Med. 2012;9(3):e1001190. Davis LC et al. BMJ. 2024;384:e076902, doi:10.1136/bmj-2023-076902. Thomeer K, Vermeulen P, van Os J. DSM in de spreekkamer.

Notitie

Tijdens de lezing werd hier aan de zaal gevraagd waar ieder zichzelf situeert: eerder laag-, midden- of hoog-contextueel. Wie dit leest, kan dezelfde oefening doen. Wat valt je op bij de partij die het meest op jou lijkt, en bij de partij die het minst op jou lijkt? Wie klinkt voor jou logischer?

Notitie

Tijdens de lezing volgde hier een pauze. Het tweede deel gaat over ookmannen.be en partnergeweld tegen mannen.

Notitie

Dit deel brengt de inhoud van ookmannen.be, afgestemd op deskundigen in scheidingscontexten. Er zijn drie accenten: dwingende controle en de dynamiek bij mannelijke slachtoffers herkennen, signalen in een forensische en scheidingscontext, en gendergevoelige risico-inschatting.

Notitie

Eén op drie Belgische mannen was ooit slachtoffer van partnergeweld: 33,1 procent, tegenover 31,3 procent bij vrouwen. Dat verschil is niet significant. Bij 74,1 procent van de mannelijke slachtoffers ging het uitsluitend om psychisch geweld en bedreigingen, tegenover 48,6 procent bij de vrouwelijke slachtoffers.

Mannen ervaren vaker psychisch geweld, vrouwen vaker fysiek en seksueel geweld en combinaties van vormen. Ook de frequentie verschilt. Van de mannelijke slachtoffers van psychisch geweld zegt 40,5 procent dat het zelden of één keer gebeurde, tegenover 25,9 procent van de vrouwen.

Vaak of altijd: 31,2 tegenover 44,5 procent. Drie procent van de slachtoffers doet aangifte; die vergelijking maakt de enquête met de politiestatistiek van 2024. De hulplijn 1712 kreeg in 2024 15 procent meer mannelijke slachtoffers aan de lijn dan in 2023.

Bron: de Belgische EU-GBV-enquête, veldwerk 2021-2022, rapport 2024, tabel 2.1. De totale steekproef telt ongeveer 5.800 personen, maar na opschoning slechts 965 mannen, en de onderzoekers noemen de cijfers voor mannen verkennend. Het gaat om zelfrapportage in een bevolkingsenquête.

Notitie

Partnergeweld is een patroon van gedrag waarmee een partner of ex-partner macht en controle uitoefent. Het gaat verder dan slaan of duwen: vernederen en kleineren, isoleren van vrienden en familie, telefoon of geld controleren, dreigen met de kinderen of met valse beschuldigingen, seksuele dwang. Bepalend is de opstapeling over tijd.

Eén incident zegt weinig; het gaat om een klimaat waarin iemand voortdurend op eieren loopt. Bij mannen is het geweld vaak vooral psychisch. Er zijn dan geen blauwe plekken om te tonen, wel slapeloosheid, angst, schaamte en het gevoel gek te worden.

Bron: ookmannen.be.

Notitie

Mannelijk slachtofferschap blijft op drie niveaus onzichtbaar. Bij de man zelf spelen schaamte, het idee dat dit een echte man niet overkomt en de angst om niet geloofd te worden. Vaak volgen jaren van goedpraten, met mechanismen als cognitieve dissonantie, traumabinding, schaamte en FOG (fear, obligation, guilt).

Hulpverlening en beleid zijn historisch gericht op vrouwelijke slachtoffers, waardoor mannen tussen de mazen vallen. Wie erover spreekt, wordt minder vaak ernstig genomen of wordt aangezien voor de dader. Over dat laatste gaan de volgende dia’s.

Bron: ookmannen.be, rubriek voor hulpverleners.

Notitie

ookmannen.be beschrijft vijf verhullingsmechanismen bij vrouwelijke agressors. Het gaat om mechanismen; over hoe vaak ze voorkomen, zegt dit niets. De charmefaçade: charmant en sociaal vaardig naar buiten, een ander gezicht thuis.

Ook voor professionals is dat moeilijk te geloven. Omgekeerde victimisering: zelf eerst aangifte doen, waardoor de man verdachte wordt. Kinderen als drukmiddel: dreigen met de verblijfsregeling, valse beschuldigingen, kinderen opzetten.

Psychisch geweld eerder dan fysiek: gaslighting, vernedering, isolatie, financiële controle. Digitale controle: volg-apps, en data die selectief als bewijs gebruikt worden. Voor deskundigen weegt de laatste kaart het zwaarst: geen vooroordeel in één richting, en beide partijen altijd apart bevragen.

Een voorbehoud: bij het verwante FAM-item heimelijk of manipulatief gedrag melden de auteurs dat clinici het relevant vonden, zonder empirische onderbouwing.

Notitie

Wanneer beide partners geweld melden, ligt de conclusie dat het wederzijds was voor de hand. De typologie van Johnson onderscheidt drie hoofdtypes, zoals beschreven door Kelly en Johnson 2008 en Hines en Douglas 2018. Kelly en Johnson gebruiken voor de rechtbank de term dwingend controlerend geweld in plaats van intiem terrorisme, omdat die laatste term daar op weerstand stuitte.

Bij situationeel partnergeweld escaleren ruzies, soms bij beiden, zonder onderliggend systeem van controle en zonder structurele angst. Bij intiem terrorisme is geweld één middel binnen dwingende controle, en fysiek geweld kan zeldzaam zijn. Bij gewelddadig verzet slaat wie gecontroleerd wordt op een bepaald moment terug, vaak het enige zichtbare incident.

Het verband met Friston: een letsel of een proces-verbaal is een scherp signaal en krijgt veel precisie. Dwingende controle is diffuus, verspreid over jaren en vaak enkel verteld door één partij. Kelly en Johnson schreven voor de familierechtbank en beschrijven vier patronen.

Een vijfde, wederzijdse gewelddadige controle, laten ze buiten beschouwing omdat er weinig over bekend is. Dwingend controlerend geweld is in heteroseksuele relaties vooral mannelijk: 97 procent in de Pittsburgh-gegevens van Johnson, 87 procent in een Britse steekproef. Ze vragen uitdrukkelijk om vrouwelijk controlerend geweld niet te negeren en noemen het systematische onderzoek daarover beperkt.

In de rechtbankdossiers uit de Pittsburgh-gegevens ging het in 29 procent om situationeel geweld. Geweld dat pas bij de scheiding ontstaat, zonder voorgeschiedenis, zien ze bij mannen en vrouwen, vaker bij wie verlaten wordt, en meestal in één of twee episodes. Ze waarschuwen zelf dat typologieën kunnen verstarren of verkeerd toegepast worden, en dat een rechtbank vaak te weinig informatie heeft om de types te onderscheiden.

Is intiem terrorisme vooral iets van mannen? Hines en Douglas 2010 bevroegen 302 mannen die hulp zochten na geweld door een vrouw en 520 mannen uit de bevolking. Bij de hulpzoekers sloeg de partner in 93 procent als eerste in de laatste ruzie, 55 procent van de mannen gebruikte zelf geweld, en 78,5 procent van de mannen liep letsel op, tegenover 26,2 procent van de partners.

De auteurs lezen dat als intiem terrorisme door de partner en gewelddadig verzet door de man, en schrijven dat hun studie niets zegt over hoe vaak dit voorkomt. Hines en Douglas 2018 onderzochten 611 hulpzoekende mannen en 1601 mannen uit een representatief panel. Mannelijke slachtoffers van intiem terrorisme hadden een slechtere psychische en lichamelijke gezondheid, en bijna de helft haalde de drempel voor PTSS.

De indeling steunt op een afkappunt van drie of meer soorten controlerend gedrag. Gewelddadig verzet is volgens de auteurs een louter theoretische categorie, omdat het motief niet gemeten werd; dat geldt ook voor de slotzin van deze dia. Het gaat om Amerikaans onderzoek met zelfrapportage door één partner.

Bronnen: Kelly JB, Johnson MP. Fam Court Rev. 2008;46(3):476-99. Hines DA, Douglas EM. J Aggress Confl Peace Res. 2010;2(3):36-56, doi:10.5042/jacpr.2010.0335. Hines DA, Douglas EM. Psychol Men Masc. 2018;19(4):612-23, doi:10.1037/men0000142.

Notitie

Een fictief voorbeeld van ookmannen.be: een man van 42 met slapeloosheid en hoofdpijn. Pas bij doorvragen blijkt dat zijn partner zijn bankkaart beheert, zijn berichten leest en dreigt de kinderen af te pakken als hij over scheiden begint. Eén keer gooide ze een glas.

Wie enkel het glas noteert, maakt van het dossier een eenmalig incident. Wie het patroon noteert, ziet vier risicofactoren die opvolging vragen: financiële controle, digitale controle, dreigen met de kinderen en recente scheidingsplannen. Een vraag om zelf over na te denken: wat zou in jouw verslag terechtkomen?

Notitie

Bij wederzijdse beschuldigingen brengen twee vragen het patroon snel in beeld: wie is bang voor wie, en wie past zich aan om escalatie te vermijden? Angst voor de reactie van de ander is een sterker signaal dan de ernst van één incident. Vier aanvullende vragen helpen verder.

Wie verandert zijn of haar gedrag om conflict te vermijden, en wie hoeft dat niet? Wie heeft toegang tot geld, documenten, de auto en het sociale netwerk? Wat gebeurt er als een van beiden nee zegt?

Past het verhaal in de tijdslijn? Controle bouwt op, situationeel conflict schommelt. In termen van de twee routes: wie verandert zichzelf, en wie verandert de ander? Beide partijen worden altijd apart bevraagd.

Bron: ookmannen.be.

Notitie

Kritieke momenten zijn de aankondiging van een scheiding, procedures over kinderen of bezittingen, dreigend controleverlies bij de pleger, en dwingende controle als basispatroon. Het risico stijgt bij eerder fysiek geweld, ook als het gestopt lijkt, bij dreigen met zelfdoding of moord, toegang tot wapens, middelengebruik, sociale isolatie van het slachtoffer en eerdere valse aangiftes of juridische intimidatie. Na de scheiding kan het geweld net escaleren.

Institutioneel en administratief geweld via procedures is een erkende vorm, net als kinderen die als voortgezet controlemiddel gebruikt worden. Ook de B-SAFER telt een scheiding of ernstig conflict over de relatie als risicofactor.

Bron: ookmannen.be, risicotaxatie.

Notitie

Gestructureerde instrumenten zijn een checklist naast het professionele oordeel. Ze leveren geen rekenuitkomst op; men spreekt van gestructureerd professioneel oordeel. De B-SAFER is specifiek voor partnergeweld en bedoeld voor politie en justitie.

De HCR-20 schat algemeen geweldsrisico in en werd ontwikkeld in de forensische psychiatrie; de FAM is een aanvulling voor vrouwen. ookmannen.be plaatst een kanttekening: de meeste instrumenten zijn gevalideerd bij vrouwelijke slachtoffers en mannelijke plegers. Bij mannelijke slachtoffers, zeker bij vooral psychisch geweld, kan de score het risico onderschatten. De items zijn bruikbaar om het gesprek te sturen, op voorwaarde dat de redenering gedocumenteerd wordt.

Beide instrumenten vragen een handleiding en een opleiding. De volgende drie dia’s vatten samen waarop gescoord wordt: de B-SAFER, de 20 basisitems van de HCR-20 en wat de FAM daaraan toevoegt.

Notitie

Deze dia vat in eigen woorden het codeerformulier samen dat Justice Canada publiceerde als bijlage bij het ontwikkelingsrapport (2005). Het is de conceptversie uit de pilotstudie; latere versies kunnen verschillen. Volgens het formulier vereist correct gebruik een gespecialiseerde opleiding.

Twee items zijn hier van belang. Item 5 omvat minimaliseren, ontkennen en de schuld bij het slachtoffer leggen, wat aansluit bij DARVO. Item 7 telt een scheiding of ernstig conflict over de relatie als risicofactor; dat is het post-separatierisico.

Het risicobeheerplan omvat monitoring, behandeling, toezicht en een veiligheidsplan voor het slachtoffer. Het instrument beoordeelt de pleger, ongeacht diens gender.

Notitie

De HCR-20 heeft drie delen. De historische items gaan over het verleden en veranderen nauwelijks. De klinische items gaan over het huidige functioneren.

De risicohanteringsitems kijken vooruit: plannen, steun, stress en medewerking aan behandeling. Klinische en risicohanteringsitems zijn veranderbaar en dus aanknopingspunten voor behandeling. De itemnamen komen uit tabel 1 van de Vogel et al. 2012, de Nederlandstalige versie.

Het instrument is ontwikkeld voor algemeen geweldsrisico en niet specifiek voor partnergeweld. De deskundige weegt de items en komt tot een eindoordeel, zonder optelsom. Volgens het artikel voegde de FAM twee dingen toe aan de scoreprocedure: het markeren van cruciale items, die richting geven aan behandeldoelen, en extra experimentele eindoordelen.

De auteurs merken op dat het markeren van cruciale items ook bij mannen zinvol kan zijn. Intussen bestaat er een derde versie van de HCR-20. Of de FAM daarop afgestemd is, werd hier niet nagegaan.

Notitie

Deze dia vat tabel 1 tot 3 uit de Vogel et al. 2012 in eigen woorden samen. De FAM werd ontwikkeld voor vrouwen in de forensische psychiatrie met een voorgeschiedenis van geweld tegen anderen. De auteurs zien mogelijke bruikbaarheid in detentie of in de algemene psychiatrie; een scheidingscontext valt daarbuiten.

Ze schreven dat er nog nauwelijks bewijs is voor de voorspellende waarde van de items, en dat clinici heimelijk of manipulatief gedrag relevant vonden zonder empirische onderbouwing. Ook hier wordt gescoord volgens het gestructureerd professioneel oordeel. Belangenconflict: de FAM wordt verkocht door Forum Educatief, onderdeel van de Van der Hoeven Stichting, waar twee auteurs werkten.

Bron: de Vogel V, de Vries Robbé M, van Kalmthout W, Place C. Tijdschr Psychiatr. 2012;54(4):329-338.

Notitie

Er zijn twee valkuilen. Een vlot, samenhangend en empathisch verhaal bewijst niet dat iemand betrouwbaar is; de charmefaçade produceert net die vlotheid. Een verward, defensief of emotioneel vlak verhaal bewijst evenmin schuld, want zo presenteren chronische stress en trauma zich ook.

In de taal van Friston krijgt een vlot verhaal in de waarnemer veel precisie en een verward verhaal weinig. Chronische stress maakt bovendien iedereen letterlijker en rigider in het gesprek. Wilkinson et al. beschrijven langdurige dreiging, zoals bij huiselijk geweld, als type-2-trauma.

Het brein schuift dan naar dreigende interpretaties, met hypervigilantie en schrikreacties. Een man die jaren onder dwingende controle leefde, kan in het gesprek gespannen, wantrouwig of verward overkomen. Dat past bij wat het model voorspelt en is dus geen aanwijzing van schuld.

Daarom worden observaties en besluiten apart genoteerd. Latere hulpverleners en rechters lezen het dossier.

Bron: ookmannen.be, vrouwelijke agressors.

Notitie

Dit deel legt een klinische observatie voor als werkhypothese. Ze werd niet empirisch getoetst. Ze bouwt verder op het denkspiegel-effect uit deel 2 en op het onderscheid tussen laag- en hoog-contextueel denken.

Notitie

Een vraag om mee te beginnen: hoe vaak staat het woord narcist in een dossier, en van wie komt het? Deze dia vraagt wat het label zegt over wie het uitspreekt. Wat volgt, steunt op klinische ervaring en werd niet onderzocht.

Notitie

Wie weinig context meeneemt, verwacht dat de ander denkt wat hij of zij zelf denkt. Doet de ander dat niet, dan wordt het verschil verklaard met een kenmerk van de persoon, zoals egoïsme of narcisme. Wie veel context meeneemt, merkt ook dat de ander vanuit het eigen ik redeneert, maar zoekt de verklaring in wat die ander niet ziet.

Het label narcist komt dan zelden op, omdat het niet past bij hoe die persoon zelf denkt. Ook deze observatie steunt op klinische ervaring en werd niet onderzocht.

Notitie

Drie bouwstenen maken de observatie aannemelijk, zonder ze te bewijzen. De eerste is het false consensus effect (Ross et al. 1977). De tweede is het dubbel empathieprobleem van Milton (Disabil Soc. 2012;27(6):883-887, doi:10.1080/09687599.2012.710008).

Hij omschrijft het algemeen, als een breuk in wederkerigheid tussen twee verschillend ingestelde sociale actoren, die groter wordt naarmate hun manier van in de wereld staan meer verschilt. Dat maakt een toepassing op denkstijl aannemelijker, al blijft het een extrapolatie. Het is een kort essay zonder eigen data.

Eén passage sluit nauw aan bij deze dia: wie de eigen manier van omgaan als normaal en correct ziet, kan bij een mislukte interactie de ander afwaarderen. Door de ander een label te geven, komt het probleem bij die ander te liggen. Voor wie labelt is de breuk dan opgelost, voor wie gelabeld werd niet.

Milton steunt daarvoor op de sociale identiteitstheorie van Tajfel en Turner. Het blijft een stelling, zonder onderzoeksresultaat. De derde is een studie van Crompton et al. 2020 (Autism. 2020;24(7):1704-1712, doi:10.1177/1362361320919286).

In een diffusieketen werd informatie even goed doorgegeven binnen autistische als binnen niet-autistische groepen, en minder goed in gemengde groepen, met een lager ervaren rapport. Het ging om 72 volwassenen in negen ketens van acht, met een gemiddeld IQ, meestal gediagnosticeerd op volwassen leeftijd en vooral vrouwen. De auteurs noemen als beperkingen de kleine steekproef en het feit dat deelnemers wisten wie autistisch was.

Het verschil in rapport was het duidelijkst tussen niet-autistische en gemengde ketens, en zwakker tussen autistische en gemengde. Replicatie is nodig. De toepassing op denkstijl in het algemeen blijft een hypothese.

Notitie

De observatie heeft vier praktische gevolgen. Het woord narcist is een uitspraak met een afzender. Het zegt iets over het kader van wie het uitspreekt, en soms over de ander.

Het label wordt getoetst aan gedrag over tijd. Wie is bang, wie past zich aan, wie heeft toegang tot geld, documenten en netwerk? Het zijn dezelfde vragen als bij de primaire agressor.

Een persoonlijkheidsoordeel steunt op eigen onderzoek. Het verhaal van de ex-partner is daarvoor geen bron. Ook de eigen denkstijl van de beoordelaar kleurt welke partij logisch klinkt.

Een laag-contextuele beoordelaar vindt een letterlijk, samenhangend verhaal sneller logisch, een hoog-contextuele beoordelaar leest sneller mee met de onderstroom. In beide gevallen wordt precisie toegekend.

Notitie

Narcistische trekken kunnen deel zijn van een controlepatroon, en het label is dus niet altijd fout. De risicoprofielen op ookmannen.be noemen narcistische en borderline kenmerken als reden voor extra waakzaamheid. Het gaat daar om een risicoprofiel, zonder diagnose.

Binnen het contextkader worden persoonlijkheidsstoornissen begrepen als doorgedreven laag-contextuele stijlen. Dat is een werkhypothese.

Notitie

Dit deel vertaalt het kader naar gesprek, verslag en doorverwijzing. Daarna volgen de grenzen van deze presentatie, vier boodschappen en de hulpnummers.

Notitie

Zoals ookmannen.be beschrijft, heeft wie structureel weinig context meeneemt meer moeite met perspectief nemen, met tijdscontext, met emotionele nuance en met inschatten hoe het eigen gedrag overkomt. Confrontatie wordt dan als aanval beleefd. Partnertherapie tijdens actief geweld is af te raden.

De kaart Voorzichtig staat er om te vermijden dat denkstijl gelijkgesteld wordt aan daderschap.

Notitie

Expliciete taal helpt wie weinig context meeneemt, en schaadt niemand. Het eerste paar komt van ookmannen.be. Bij iemand die weinig context meeneemt, werkt een algemene morele zin slecht.

Beter werkt de volgorde feiten, gedrag, gevolg: wat u op die datum deed, had dit concrete gevolg. Het tweede en derde paar komen uit het Huisarts Nu-artikel. “We houden het in het oog” laat open wie wat wanneer doet.

“Is dat duidelijk?” lokt een ja uit, terwijl “hoe gaat u dat thuis aanpakken?” toont of de boodschap aankwam. Voor het verslag geldt hetzelfde: concreet en controleerbaar. Van de Cruys et al. 2014 bieden hiervoor onderbouwing.

Bij autisme verdwijnen problemen met flexibiliteit grotendeels wanneer een expliciete aanwijzing zegt welke regel geldt en wanneer die wisselt. Verschillen in gezichtsverwerking verdwijnen wanneer men expliciet gevraagd wordt naar de ogen te kijken. De problemen zijn het grootst in open, onvoorspelbare situaties.

Context van buitenaf aanreiken ondersteunt dus de weging. De toepassing op deskundigenwerk is onze vertaling.

Notitie

Een verslag in een scheidingscontext wordt later gelezen door iemand anders: een rechter, een advocaat, een collega. Die kennen de context niet, en wat niet op papier staat, bestaat voor hen niet. Gedrag wordt objectief beschreven.

“Mevrouw is controlerend” is minder bruikbaar dan “meneer vertelt dat mevrouw sinds 2024 zijn bankkaart beheert en dat hij voor uitgaven boven 50 euro toestemming moet vragen”. Het eerste moet een lezer geloven, het tweede kan hij wegen. Patronen worden over tijd getoond.

Een juridisch dossier bestaat uit losse feiten, terwijl dwingende controle in de opstapeling zit (zie de casus met het glas). Een tijdslijn in het verslag helpt. Digitale en administratieve elementen horen erbij: volg-apps, berichten lezen, meldingen die achteraf ongegrond blijken, procedures die steeds opnieuw starten.

Afzonderlijk lijkt elk element neutraal. Samen kunnen ze controle vormen, en na de scheiding is dat vaak de belangrijkste vorm. De kinderen krijgen een eigen paragraaf, zodat hun situatie niet opgaat in het conflict tussen de ouders.

Kinderen als drukmiddel hoort daar ook thuis. Observaties en besluiten blijven gescheiden. Wat de deskundige ziet en hoort, is input; het besluit is mee gekleurd door de eigen prior, de eigen denkstijl en het denkspiegel-effect.

Wie beide gescheiden houdt, laat een vergissing corrigeerbaar. Een verslag schrijf je best alsof de lezer die prior niet deelt: een observatie kan hij wegen, een besluit moet hij geloven.

Bron: ookmannen.be, risicotaxatie.

Notitie

Tijdens de lezing werd hier kort in duo’s gepraat. De vragen blijven bruikbaar voor wie dit leest: welk label viel in een dossier dat je kent, en van wie kwam het? Welk gedrag over tijd zou het bevestigen of ontkrachten?

Notitie

Deze dia zet op een rij wat we niet weten. Contextblindheid en het voorspellende brein beschrijven hetzelfde mechanisme in twee talen. De modellen worden per diagnose getoetst, met wisselende resultaten: veel onderzoek bij autisme en psychose, weinig bij trauma en ADHD.

Dat contextblindheid een gemeenschappelijke factor is achter diagnoses, is niet aangetoond, en er bestaat geen gevalideerd instrument dat contextgevoeligheid rechtstreeks meet. De observatie over narcisme steunt op klinische ervaring en werd niet getoetst. De cijfers komen uit de Belgische EU-GBV-enquête, veldwerk juli 2021 tot augustus 2022, rapport 2024 (IWEPS, BISA, Statistiek Vlaanderen).

Na opschoning bleven 5.494 respondenten over, van wie 4.529 vrouwen en 965 mannen. Volgens de onderzoekers zijn de cijfers voor mannen door de kleine steekproef verkennend, en zijn systematische vergelijkingen tussen de geslachten niet mogelijk. Het gaat om zelfrapportage van gedragingen; aangiftes werden niet geteld.

Bruikbaar in de begeleiding is iets anders dan bewezen. Wie dat onderscheid blijft maken, voorkomt dat dit kader het zoveelste verzamellabel wordt.

Notitie

Vier boodschappen, één per deel. Waarnemen is voorspellen, ook voor de deskundige. Context bepaalt welk signaal telt, en mensen verschillen in hoe vanzelf dat gaat.

Bij mannelijke slachtoffers zit het geweld vaak in een patroon zonder sporen; daarom wordt gevraagd naar angst en aanpassing. Het label narcist heeft een afzender en wordt getoetst aan gedrag over tijd.

Notitie

De nummers en uren komen van ookmannen.be. Bij acuut gevaar: 112 of 101. In Vlaanderen en Brussel is er 1712, gratis en anoniem.

In Wallonië en Brussel is er Écoute Violences Conjugales, ook voor wie geweld gebruikt. Bij het CAW kan terecht wie zelf geweld gebruikt en wil veranderen. Zelfmoordlijn: 1813. De persoon die geweld gebruikt, wordt apart van het slachtoffer doorverwezen.

Notitie

De bibliografie staat in Vancouverstijl. De referenties werden op 9 november 2026 nagekeken via PubMed, DOI, uitgevers en bibliotheekcatalogi.

Notitie

De bibliografie staat in Vancouverstijl. De referenties werden op 9 november 2026 nagekeken via PubMed, DOI, uitgevers en bibliotheekcatalogi.

Notitie

Studies die de modellen toetsen. Ze worden besproken bij de dia over toetsbaarheid (dia 12).

Notitie

De bibliografie staat in Vancouverstijl. De referenties werden op 9 november 2026 nagekeken via PubMed, DOI, uitgevers en bibliotheekcatalogi.

Notitie

De bibliografie staat in Vancouverstijl. De referenties werden op 9 november 2026 nagekeken via PubMed, DOI, uitgevers en bibliotheekcatalogi.

Notitie

De bibliografie staat in Vancouverstijl. De referenties werden op 9 november 2026 nagekeken via PubMed, DOI, uitgevers en bibliotheekcatalogi.

Notitie

De bibliografie staat in Vancouverstijl. De referenties werden op 9 november 2026 nagekeken via PubMed, DOI, uitgevers en bibliotheekcatalogi.

Notitie

Meer informatie voor slachtoffers en hulpverleners staat op ookmannen.be. Het kader rond context en contextblindheid staat op contextthinking.org.