Naar de inhoud
Context Thinking
NL EN FR DE ES

Overprikkeling en coping

Bij laag-contextueel denken komen prikkels directer en intensiever binnen, omdat het brein minder automatisch filtert op basis van context. Dit leidt tot overprikkeling. Deze pagina legt uit hoe dat werkt en welke copingstrategieën helpen.
Een persoon in een druk station waar alle prikkels tegelijk even sterk binnenkomen
Bij overprikkeling ontbreekt de automatische hiërarchie tussen signalen: licht, geluid, beweging en details dringen tegelijk naar voren.

Onze zintuigen nemen maar een beperkt deel van de werkelijkheid rechtstreeks op. Slechts 20–30% van wat we ervaren komt uit directe zintuiglijke input. De overige 70–80% wordt door ons brein aangevuld op basis van context, verwachtingen en geheugen.

Bij hoog-contextuele personen filtert het brein veel irrelevante prikkels weg. Laag-contextuele personen contextualiseren minder. Daardoor komen prikkels veel directer en intenser binnen. Dit leidt vaak tot overprikkeling.

Gevolgen

Waar komt overprikkeling vandaan? Drie verklaringen

De wetenschap heeft verschillende modellen om overprikkeling te verklaren. Drie ervan vullen elkaar aan. Ze gaan allemaal over hetzelfde idee: ons brein is een voorspellingsmachine die inkomende prikkels vergelijkt met wat het verwacht.

1. Het brein dat te weinig op verwachting leunt

Van de Cruys en collega's (2014) beschrijven hoe het brein voortdurend prikkels afweegt tegen verwachtingen.1 Bij autisme wegen de ruwe zintuiglijke signalen onbuigzaam zwaar door, ten koste van wat de context voorspelt. Elk verschil tussen verwachting en waarneming krijgt dan te veel gewicht.

2. De wereld voelt "te echt"

Pellicano en Burr (2012) verwoorden het zo: de wereld voelt te echt omdat verwachtingen onvoldoende meewegen tegenover de directe zintuiglijke input.2 Verwachtingen zouden prikkels normaal dempen; gebeurt dat te weinig, dan komt alles ongefilterd binnen.

3. Een formele variant

Lawson, Rees en Friston (2014) gieten dezelfde gedachte in een wiskundig kader, het zogeheten free-energy-principe van het voorspellend brein.3 De boodschap is vergelijkbaar: het brein kent het verkeerde gewicht toe aan signalen.

Het verband met contextblindheid is direct. Wanneer het brein context te weinig inzet om prikkels te filteren, is overprikkeling het logische gevolg. Zo wordt een subjectieve klacht — "het is te veel" — gekoppeld aan een mechanisme in het brein.

Wat met de Intense World Theory?

Een bekende verklaring is de Intense World Theory (Markram & Markram, 2010): autisme als een wereld die te intens binnenkomt.4 Ze is invloedrijk, maar je kunt ze niet één op één overnemen. Ze is empirisch minder breed bevestigd en sterk verbonden aan één diermodel (een rattenmodel).

Finnemann en collega's (2021) vonden bij volwassen autistische deelnemers géén verstoring in de meest basale voorspellingsverwerking.5 Dat ondergraaft de theorie op dat laagste niveau. We presenteren de Intense World Theory daarom als invloedrijke hypothese, niet als gevestigde wetenschap. Meer hierover op de pagina Intense World Theory en contextgevoeligheid.

Hoogsensitiviteit: verwant, maar niet hetzelfde

Veel mensen herkennen zich in het woord "hoogsensitief". In onderzoek heet dit Sensory Processing Sensitivity (SPS); Greven en collega's (2019) schreven er het belangrijkste overzicht over.6 Het is een karaktertrek op een glijdende schaal, geen erkende diagnose — niet in de DSM-5-TR, niet in de ICD-11.

Hoogsensitiviteit lijkt op overprikkeling, maar is er niet hetzelfde als. Onder dat ene woord zitten minstens drie verschillende patronen, die deels los van elkaar staan. Eén ervan werkt net zoals hier beschreven: een filterprobleem, waarbij prikkels ongeremd binnenkomen. De andere twee vragen een andere aanpak.

Het woord is geen test. Een hoge score op een hooggevoeligheidsvragenlijst bewijst geen autisme, ADHD of een andere stoornis — en sluit die ook niet uit.

Wil je de drie patronen en de valkuilen volledig lezen? Zie Hoogsensitiviteit: één woord, drie verhalen.

Copingstrategieën

Veel laag-contextuele personen ontwikkelen strategieën om met deze overprikkeling om te gaan:

Casus

Een laag-contextuele student gebruikt altijd een noise-cancelling koptelefoon in de trein. Waar anderen achtergrondgeluiden automatisch filteren, komen bij hem alle gesprekken, piepjes en geluiden tegelijk binnen. De koptelefoon helpt om de prikkelbelasting te reduceren en de situatie hanteerbaar te maken.

Deze strategieën werken niet toevallig. Omgevingsaanpassing en voorspelbaarheid helpen het brein precies met de contextverwerking die het zelf moeilijk doet. Wie de drukte beperkt, neemt het werk over dat de automatische filter normaal verricht.

Referenties

  1. Van de Cruys, S., Evers, K., Van der Hallen, R., Van Eylen, L., Boets, B., de-Wit, L., & Wagemans, J. (2014). Precise minds in uncertain worlds: Predictive coding in autism. Psychological Review, 121(4), 649–675. doi:10.1037/a0037665 — PubMed 25347312
  2. Pellicano, E., & Burr, D. (2012). When the world becomes 'too real': a Bayesian explanation of autistic perception. Trends in Cognitive Sciences, 16(10), 504–510. doi:10.1016/j.tics.2012.08.009 — PubMed 22959875
  3. Lawson, R. P., Rees, G., & Friston, K. J. (2014). An aberrant precision account of autism. Frontiers in Human Neuroscience, 8, 302. doi:10.3389/fnhum.2014.00302 — PubMed 24860482
  4. Markram, K., & Markram, H. (2010). The Intense World Theory — A unifying theory of the neurobiology of autism. Frontiers in Human Neuroscience, 4, 224. doi:10.3389/fnhum.2010.00224 — PubMed 21191475
  5. Finnemann, J. J. S., Plaisted-Grant, K., Moore, J., Teufel, C., & Fletcher, P. C. (2021). Low-level, prediction-based sensory and motor processes are unimpaired in autism. Neuropsychologia, 156, 107835. doi:10.1016/j.neuropsychologia.2021.107835 — PubMed 33794277
  6. Greven, C. U., Lionetti, F., Booth, C., Aron, E. N., Fox, E., Schendan, H. E., et al. (2019). Sensory Processing Sensitivity in the context of Environmental Sensitivity: A critical review and development of research agenda. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 98, 287–305. doi:10.1016/j.neubiorev.2019.01.009