Autisme en contextblindheid
De term contextblindheid werd oorspronkelijk ontwikkeld om het kernprobleem van autisme te beschrijven (Peter Vermeulen, 2011). Autistische personen hebben vaak moeite om contextinformatie te gebruiken bij het interpreteren van signalen en gebeurtenissen.
Autisme in de DSM
In de DSM-5 wordt autisme omschreven als een stoornis met:
- beperkingen in sociale communicatie en interactie
- beperkte, repetitieve gedragingen of interesses
Belangrijk om te benadrukken: de DSM is een classificatiesysteem, geen verklarend model. Het label autisme beschrijft enkel een cluster van gedragingen en ervaringen, maar vertelt niets over de unieke persoon.
Een bekende uitspraak vat dit goed samen: Ken je één persoon met autisme, dan ken je één persoon met autisme.
Herkadering vanuit contextdenken
Binnen dit project zien we autisme niet louter als een stoornis, maar als een variant in denkstijl:
- lage contextgevoeligheid (sterk detailgericht, moeite met samenhang en impliciete signalen)
- sterktes in nauwkeurigheid en detailwaarneming
- kwetsbaarheden in relaties, flexibiliteit en basisvertrouwen
Voorbeelden van contextblindheid in autisme
- Letterlijke interpretatie van taal ("de trein heeft vertraging" → kijken naar het voertuig i.p.v. het uurrooster).
- Moeite om emoties van anderen te kaderen zonder expliciete uitleg.
- Overprikkeling door lawaai of sociale druk, omdat filteren van irrelevante prikkels moeilijk is.
Spectrum en overlap
Autisme vertoont overlap met andere contextgebonden kwetsbaarheden:
- persoonlijkheidsstoornissen (rigiditeit, basisvertrouwen)
- psychosen (wanneer overbelasting leidt tot realiteitsproblemen)
- depressie en burn-out (door voortdurende overcompensatie in een complexe wereld)
De acht storingen van De Bruin
Colette de Bruin beschrijft in Dit is autisme (2017, 4e druk 2023) acht informatieverwerkingsstoringen die samengaan met autisme. Vanuit Context Thinking zijn ze te lezen als acht verschijningsvormen van contextblindheid:
- Gefragmenteerd informatie verwerken — de bomen, niet het bos.
- Sociale informatie niet herkennen — emotionele en impliciete signalen worden gemist.
- Foute koppelingen maken — oorzaak-gevolgverbanden worden verkeerd opgeslagen.
- Over- of ondergevoelig reageren — sensorische prikkels worden onvoldoende gefilterd.
- Moeite met betekenisverlening — letterlijke interpretatie, langere puzzeltijd.
- Chaotisch informatie opslaan — terugvinden kost onevenredig veel energie.
- Referentiekaders missen — onvoldoende opgebouwde sociale en feitelijke kaders.
- Informatie niet weggooien — het werkgeheugen raakt vol door gebrek aan automatische filtering.
De gemeenschappelijke noemer: elk van deze storingen is begrijpelijk als een uiting van verminderde contextintegratie. De storingen zijn de oorzaak; contextblindheid is de cognitieve consequentie — twee complementaire beschrijvingen van hetzelfde fenomeen.
De Bruin stelde ook de CASS (Circle of Autism Spectrum Symptoms) voor als alternatief voor het lineaire spectrummodel: autisme is geen punt op een lijn, maar een meerdimensioneel profiel. Zie Het meerdimensionele profiel voor de volledige uitwerking.
Nota
De acht storingen zijn een praktijkraamwerk van De Bruin, geen wetenschappelijk gevalideerd diagnostisch model. Bronvermelding: Bruin, C. de & Naber, F.B.A. (2023). Dit is autisme. Van hersenwerking tot gedrag (4e druk). Doetinchem: High 5 Publishers.
Conclusie
Autisme kan begrepen worden als een extreme vorm van laag-contextueel denken. Het classificeren als "stoornis" helpt in de zorgpraktijk, maar mag niet verward worden met een verklaring of met de persoon zelf. Elke persoon met autisme is uniek, met eigen sterktes, kwetsbaarheden en manieren om met context om te gaan.